Spelen met de tijd - Koos van Zomeren

De wereld krimpt als je ouder wordt. Je hoeft niet meer zonodig naar de Alpen, allemaal gedoe. Ik bega soms een gedachtenexperiment. Stel dat je niet meer naar Oostenrijk of Frankrijk kunt, alleen nog maar naar Duitsland. Ik zou dat kunnen hebben. En alleen nog maar Nederland? Omgeving Arnhem?

Ik lees We gaan zo van gepensioneerd journalist Koos van Zomeren, een dagboek waarin hij soms speelt met de tijd (zoals filosoof Herakleitos juist het kind beschrijft, het speelt met de tijd alsof het triktrak is). Gesprekken met de uitgever over zijn vorige boek terwijl hij dit boek schrijft. En ik die dit lees over wat zich in 2023/24 afspeelde. Van Zomeren wandelt met zijn hond rond Arnhem, in Warnsborn, Deelerwoud, Schaarsbergen. Hij is een stuk ouder dan ik, mijn voorland. Behalve die hond dan, en behalve zijn boeken en bekendheid (als je mijn blogs niet meetelt). Hij loopt zijn vertrouwde rondjes.

Wel heeft Van Zomeren zin om zijn rondjes te veranderen in avonturen. Dat doet hij met kleine ingrepen:

'13/1 Vandaag de Schaarsbergenwandeling in omgekeerde richting, niet rechtsom zoals altijd, maar linksom zoals nooit. Sommige stukken lijken dan langer dan anders, andere korter. Avontuur! Ernie ging nu en dan voorop en liep dan precies zoals we zouden zijn gelopen als ik zelf voorop was gegaan. Knap staaltje navigatie, zijn erfenis uit de wolventijd.' (p.198)

Ik moet terugdenken aan een avontuur van Samuel Beckett waarin zijn held Molloy zwaaiend tussen zijn krukken rondjes loopt, maar toch uitkomt bij zijn moeder (zie deze blog). Filosofisch gesproken moeten we waarschijnlijk altijd twee tijdmodellen combineren, het cyclische en het lineaire, die allebei in hun eenzijdigheid even leugenachtig zijn. Het avontuur kan ontstaan door die combinatie. Zoiets speelt ook bij Dante, die de hel beschrijft als kringen, maar waar de ik-figuur toch langs die kringen een lineaire reis naar de hemel maakt.

'Terugdenken', lees ik in mijn vorige alinea. Dat woord illustreert wat er gebeurt als je mijn leeftijd bereikt, als ik mijn leeftijd bereik. Ik speel met de tijd, mijn leven speelt zich elders af, in boeken, of in mijn eigen wereldje, een tijd geleden. Zo leef ik steeds in twee tijden tegelijk, gesteld dat ik in mijn eigen tijd leef, het hier en nu. Maar dat hier en nu is nu juist dat ik Van Zomeren aan het lezen ben, een ander persoon met andere ervaringen. Inez had me het boek gegeven, en was zich ervan bewust dat ik hier veel herkenning zou tegenkomen. Warnsborn, Schaarsbergen. Hoe je schrijft zoals in een dagboek, of preciezer: een blog.

Ergens is het schrijven van een blog over je dagelijks leven onmogelijk. Het omtoveren van je rondje in een avontuur heeft iets kunstmatigs. Je hebt te weinig stof om over te schrijven. Je wil de lezer graag terwille zijn, die graag ziet dat je je uitspreekt over het wereldgebeuren, dat het een keer serieus wordt. Daar zie je zelf de zin niet van in, anderen doen dat al volop, ook op de manier die je zelf oké vindt, het is zinloos om dat te blijven herhalen, in kringetjes lopend.

Zo lees ik ook die titel, We gaan zo. Ja, we moeten er een keer mee stoppen, met deze blogs en met het leven, met ons destructieve gedrag, met wat al niet. Maar zolang we hier zijn gaan we er nog even mee door. De lezer of je hond wil weten waar hij aan toe is, en je roept 'We gaan zo'. Misschien kun je het ook zo zeggen: het kind speelt met de tijd, wij spelen het kind dat speelt met de tijd.

Een klompenpad kun je in beide richtingen lopen

  

Niemand bedanken

Een mooie herinnering is dat ik in de kerk zat waar we zongen. Er scheen zonlicht op het altaar en de banken: 'Dank U voor deze nieuwe morgen.' De tekst begreep ik niet, maar dat deerde niet. Wel speelt die melodie nog door mijn hoofd als ik het woord danken hoor.

Zoals gisteren, toen we bij onze dochter een co-creatiecafé meemaakten. Deelnemers van Starters Utrecht vertelden hun plannen voor een onderneming en de anderen mochten meedenken en suggesties geven. Er waren plannen voor het upcyclen van kleding, voor een café voor kunstenaars en voor een wall of gratitude. Ik mag niet teveel weggeven over die plannen, maar vertrouw op jouw discretie, lezer.

De muur van dankbaarheid bracht in mij weer die prettige herinnering naar boven aan het kerkliedje (dat ik nu een oorwurm zou vinden, maar toen kon ik daar nog van genieten). Een mogelijk object van dankbaarheid is de straal zonlicht door je huiskamer. De dankbaarheid moet een materiële vorm krijgen, een foto, een tekstje. Je kunt een moment bedenken aan het eind van de dag, waar je je momenten nog eens voor je legt.

Ik bedacht bij de presentatie al dat ik een blogje zou schrijven en toesturen naar de bedenker. Geen idee waarom ik dat zei. Nu is deze blog ineens een verplichting. Het had ook een spontaan gebaar van dankbaarheid kunnen zijn. Maar misschien zie ik het te somber en vallen beide goed te combineren. De verplichting is ook weer geen echte verplichting. En de dankbaarheid is niet gegarandeerd als ik een blog schrijf. Filosoof Derrida wees op het verband tussen the gift en het gif. In elke dankbaarheid schuilt een moment van ondankbaarheid, nooit kun je recht doen aan wat jou gegeven is.

Ik moest ook weer peinzen waar ik mijn blog zou neerzetten. Eerst dacht ik aan de serie Ideeën, waar ik schrijf over filosofie. Maar als je een onderneming start, heb je ideeën hard nodig. Ze maken dingen los en geven richting. En los daarvan, als de onderneming niet lukt, heb je wel waardevolle ideeën gehad, genoeg reden om dankbaar voor te zijn. Maar de technisch-filosofische taal past niet bij deze wall of gratitude.

Toen dacht ik aan de serie Prijzingen!. Ik heb daarbij altijd de economie in mijn hoofd. Als je iets prijst, dan is er altijd een impliciet verband met de prijs die iets kost. Dat is bij een onderneming natuurlijk ook zo. Je wil graag dat we dankbaar zijn voor momenten van een dag, maar je wil dat ook in een vorm bedenken waardoor je er geld voor kunt vragen, een app of een fotoboek. Maar ik moest dit ook weer loslaten. Het verdienmodel is meer een probleem voor Koen, de bedenker, niet voor mij. Ik verdien mijn brood als leraar en hoef met mijn blogs niets te verdienen.

Ze zijn gratis. Trouwens, mijn vak is Latijn en Grieks. Ik denk bij gratitude aan gratis, het heeft te maken met gratia, genade, iets dat je voor niets krijgt, of zelfs als je het niet hebt verdiend. Je mag er wel dankbaar voor zijn, zoals in het lied Dank U voor deze nieuwe morgen. Er liggen allerlei tegenspraken op de loer, en de grootste is wel dat je dankbaar wil zijn voor zaken die gratis zijn, en daar graag voor wil betalen. Eigenlijk wil je dankbaarheid tonen aan de bedenker, aan Koen. We vergeten vaak dat de markt niet alleen draait om offers, om geld dat je liever niet betaalt, maar ook om geld dat je graag betaalt, als sponsor.

We zitten hoe dan ook dicht in de buurt van de odes, de prijzingen van de oude dichters zoals Vergilius of Horatius. Ze prezen hun vriend Maecenas en Augustus, die hen in staat stelden om zorgeloos te kunnen schrijven. In ons land komt die idee wel terug met crowdfunding, maar meestal gebruiken we liever dingen gratis die geld hebben gekost, apps of een boswandeling. Ook is er een verschil tussen de ode en dankbaarheid. Bij een ode geef je lucht aan je emotie, je ontroering, bij dankbaarheid geef je iets terug voor wat jou gegeven is. Een ode of hymne is in diepste zin gericht aan een god, dankbaarheid aan iemand die jou iets gegeven heeft.

Toch staat deze blog niet in Prijzingen. Zoals gezegd voel ik me hier minder gebonden aan de economie. Ik kwam uit hier, in Oefeningen in wat ik zoal meemaak. De idee van Koen spreekt me aan omdat zijn dankbaarheid niet gaat over grootse dingen, over de top van de Machu Picchu, maar over het zonlicht in je huiskamer. Die dingen zijn vanzelfsprekend. Maar je wil ze beroven van hun vanzelfsprekendheid. Daarom moet je oefenen. Veel spiritualiteit gaat over training en het gebruik van middelen. Over weerstand ook, het woord gratitude kan weerstand oproepen die je dan weer moet overwinnen.

De adressant van je oefeningen ben je zelf. Koen is niet onze adressant, hij wil ons graag helpen om bij onszelf te komen. Is het niet onzinnig om dank te betonen aan jezelf? Dat is een vraag waar ik voorlopig niet uit ben. Misschien is er wel geen adressant nodig voor je dankbaarheid. Zie het als muziek die af en toe opkomt, die gewoon klinkt. Het woord gratitude heeft betekenis, ook als je die betekenis niet goed kunt analyseren. Het heeft effect, ook als de onderneming mislukt.